Muiderberg

Verslag rondleiding Joodse Begraafplaats

De rondleiding in Muiderberg op zaterdag 31 oktober was helemaal volgeboekt. Het programma op de grootste Joodse begraafplaats in Nederland zorgde in een drietrapsraket voor veel informatie. De deelnemers kregen eerst een film te zien en werden vervolgens door twee ervaren gidsen, Rob Bonn en Harry Mock, rondgeleid. De film ging over joodse uitvaartrituelen. Thuis was alles nog eens rustig door te nemen in de recente brochure Joodse begraafplaats Muiderberg, die Harry Mock in 2023 over de geschiedenis van de begraafplaats geschreven heeft. Onmisbaar, want ook al is veel symboliek herkenbaar (de geknakte bloem, de omgehakte boom), dat geldt niet voor alles wat er op de stèles staat, zoals de attributen van een besnijder of de waterkan met schaal op het graf van een leviet. De brochure legt ook het nodige uit over de Hebreeuwse teksten en jaartallen, en de Nederlandse afkortingen.
Dat laat meteen zien waarom deze excursies prettig en leerzaam zijn: we kunnen altijd overal over lezen, maar een begraafplaats moet je zelf meemaken, het liefst met een gids die er alles van weet en die je alles kunt vragen.

Muur en manshoge stèles. Foto Ed Kuik

Zeldzame tombes
Veel deelnemers kwamen deze dag voor het eerst bij het riviertje de Goog, dat in het begin, vanaf 1642, gebruikt werd om stoffelijke overschotten uit Amsterdam met de trekschuit naar de begraafplaats te brengen.
Ook onder de Asjkenazische (van oorsprong Hoogduitse) joden geldt de gedachte dat het verschil tussen rijk en arm er in de dood niet toe doet. Aan de moderne grafstenen – gladgepolijst, van vaak dezelfde afmetingen – is dat goed te zien. Niettemin zijn er tussen de oudere, staande hardstenen exemplaren fraai bewerkte stèles te ontdekken, met veel symboliek. Enkele zeldzame tombes (van Sefardische joden, uit Spanje of Portugal, die hier bij uitzondering zijn begraven) en andere grafmonumenten zijn zelfs van marmer. Als altijd konden sommige overledenen dan toch laten zien dat ze bij leven anders dan anderen waren geweest, zeker ook rijker en notabel.
Het graf van Saul Löwenstam (1717-1790) is een bedevaartsoord voor ultraorthodoxe studenten, die na hun bezoek briefjes achterlaten bij het graf. Net als bij de Klaagmuur in Jeruzalem.

Metaheirhuis. Foto Ed Kuik

Onder de bomen
De massaliteit van de gedenktekens op deze plek overrompelt de bezoeker. Maar niet alle stenen staan nog recht overeind: veel stenen worden opnieuw blootgelegd door de werkers van de stichting Het Stenen Archief. De stenen zijn niet weggezakt in de bodem, zoals op de joodse begraafplaats in Ouderkerk aan de Amstel: een groot deel van de begraafplaats ligt onder de bomen, die jaar na jaar hun bladeren op de stenen lieten vallen. Ook hier wordt door veel vrijwilligers nuttig werk gedaan.
Daarnaast is het een plek vol herinneringen aan de Holocaust. Twee fraaie bouwwerken uit de jaren dertig, het ontvangstgebouw en het metaheerhuis, zijn duidelijk herkenbaar als werk van een architect uit de Berlage-school, Harry Elte (1880-1944).

In de zomer zijn er maandelijks twee rondleidingen op de begraafplaats. De gidsen zijn kenners van de begraafplaats en van het joodse leven, inclusief Sam en Moos.