Menu
top-banner-23.jpg

Impressies van de Week van de Begraafplaats 2018

Tijdens de Week van de Begraafplaats 2018 (van 26 mei tot en met 3 juni) bezochten zes Terebinth’ers – Korrie Korevaart, Bert Lever, Olga Minkema, Pierre Pesch, Henk Pruntel en Margriet de Roever – een flink aantal begraafplaatsen. Getroffen door...

opening Week van de Begraafplaats 2018

Aftrap Week van de Begraafplaats op Rhijnhof in Leiden op 21 mei 2018, met Bartho Hendriksen (LOB) en Bert Lever (Terebinth) bij het kunstwerk Spiraaldans van Hanneke de Munck.

het enthousiasme van al die beheerders, vrijwilligers en bezoekers schreven en fotografeerden ze voor de facebookpagina van de stichting om verslag te doen van activiteiten waar zoveel mensen energie in hadden gestoken vanwege hun passie voor beheer en restauratie van begraafplaatsen. Hieronder zijn hun wederwaardigheden verzameld.

Zie ook www.facebook.com/TijdschriftTerebinth/.

Tekst en foto’s: Terebinth© (Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.).

Verslag (pdf-bestand) Week van de Begraafplaats 26 mei 2018 (2,82 MB)

P.S. Bent u nog geen donateur van Terebinth? Dan kunt u het vandaag worden via deze link.


  1. 21 mei – Kunst op Rhijnhof in Leiden: aftrap Week van de Begraafplaats

Aanstaande zaterdag begint de Week van de Begraafplaats. Het thema is dit jaar: Tussen Kunst & Kist. Om die reden organiseerde Terebinth een themabijeenkomst over kunst op begraafplaatsen op begraafplaats Rhijnhof in Leiden. Als vanzelfsprekend ging het op deze plek vooral over kunst op Rhijnhof zelf. Tijdens de bijeenkomst vond een kleine ceremonie met het spandoek plaats waarbij de Week z'n formele aftrap beleefde.

Geschiedenis

Marjan de Jonge, lid van het bestuur van de stichting van de begraafplaats, vertelde allereerst over de geschiedenis van de begraafplaats. Deze begon in 1910 met de aankoop van het landschapspark van het Huis te Rhijnhof, dat vervolgens werd ingericht als begraafplaats. Als je er nu rondloopt, zijn de oude lanenpatronen en sfeervolle waterpartijen nog goed te herkennen. Later is de begraafplaats enkele keren uitgebreid. Een van die nieuwe gedeelten werd ingericht door tuinarchitecte Mien Ruys. Op enkele plekken zijn de bielsen die zij graag gebruikte, nog te herkennen.
Hierna ging Marjan de Jonge in op een aantal van de kunstwerken die er op de begraafplaats staan. Dat zijn er opvallend veel, er is zelfs een apart boekje aan gewijd. Rhijnhof doet telkens veel moeite om het geld voor de kunstwerken bij elkaar te sprokkelen en dat lukt tot heden ook. Men wil graag dat de begraafplaats als een wandel- en rustpark functioneert binnen Leiden. Mede door de kunst lukt dat en komen er mensen voor een rustig verblijf. Op allerlei plekken staan bankjes om het verblijf te veraangenamen; een theehuis ondersteunt het geheel.

Bijzonder kunstproject

Vervolgens vertelde beeldend kunstenaar Resi van der Ploeg over een bijzonder project dat zij op de begraafplaats heeft gerealiseerd. Op vijf plaatsen op de begraafplaats staan diaviewers opgesteld waarin telkens tien 3d-beelden zijn op te roepen die iets met begraven of dood te maken hebben en die aan het denken zetten. Dit keer zijn het beelden en teksten uit het kinderboek Doodgewoon van Bette Westra.
Het bijzondere aan dit project is dat het niet iets eenmaligs is. Het is de bedoeling dat de beelden die er in te zien zijn elke twee jaar gewisseld worden. Zo blijft dit kunstproject ook in de toekomst interessant.

Rondleiding

Tot slot volgde een rondleiding over de begraafplaats onder leiding van Wil van der Blom, voorman van de buitendienst van de begraafplaats. Hij deelde zijn kennis en leidde zijn aandachtige gehoor langs tal van interessante plekken op de begraafplaats, met name langs heel wat van de kunstwerken die er zijn.

Aftrap Week van de Begraafplaats

Tijdens de wandeling kreeg de aftrap van de Week van de Begraafplaats gestalte in de vorm van het ophouden van een banier van de Week door Bartho Hendriksen (op de foto links) van de Landelijke Organisatie van Begraafplaatsen en ondergetekende als Terebinth-voorzitter. Beide organisaties organiseren samen de week met de BVOB (Branche Vereniging Ondernemers Begraafplaatsbeheer). De ‘ceremonie’ vond plaats bij het kunstwerk Spiraaldans van Hanneke de Munck.

Het was een mooie middag daar op Rhijnhof!

Bert Lever

foto 1

Foto 1. Waterpartij van het oude landschapspark.

foto 2

Foto 2. Kunstwerk Echo van Annelies Dijkman.

foto 3

Foto 3. Kunstwerk Scherven van Hadas Lieber, voor levenloos geboren baby’s.

foto 4

Foto 4. Een van de diaviewers van het kunstproject van Resi van der Ploeg.

__________________________________________________________________________________

 

2.      26 mei – Noorderbegraafplaats in Assen: een gemeentelijk monument


zaterdag 26 mei de hitte en wandelde twee uur over de begraafplaats om de kunst van Moscowa te bekijken. Enthousiast en deskundig werden wij met zijn allen gegidst.
Moscowa herbergt monumenten die geplaatst zijn door de begraafplaats op algemene plekken, zoals de 20 sculpturen van de beeldhouwster Van Haersholte en drie grote sculpturen van corten-staal door Huub Kortekaas. En natuurlijk ook veel kunst die vervaardigd is in opdracht van de nabestaanden op graven.
Opmerkelijk is de inspanning die de begraafplaats zich getroost om mooie specifieke plekken (op zichtassen of onder grote bomen) uit te geven voor het plaatsen van urnengraven. Graven waaraan specifieke eisen worden gesteld: geen seriewerk, maar kunstobjecten. Inmiddels zijn her en der verspreid over de begraafplaats vele opmerkelijke sculpturen van steen, staal en glas te vinden. Er staan gedenktekens van diverse kunstenaars, o.a. Martha Wajiop, Gerrie Grijssen, Giuseppe Lamers, Ruth Houkes, Karin van Ommeren, Lyda Dirkse en John Spek.
Op 31 mei en op 3 juni vinden de natuurwandelingen plaats, in samenwerking met het IVN. Zie voor alle activiteiten in Arnhem en op begraafplaatsen elders: .

Pierre Pesch (bestuurslid Terebinth)

We wandelen door de fraaie toegangspoort vol symboliek (rijksmonument) de begraafplaats op die vandaag Open Dag houdt. Veel vrijwilligers zijn aanwezig en er is een stand met informatie en koffie. Daar ligt ook een register van alle begravenen – ook van degenen van wie het graf of de grafsteen intussen verdwenen is.

Negentiende eeuw versus jaren vijftig

Rechts van het pad vinden we negentiende-eeuwse Asser notabelen. En opvallend veel ijzerwerk! Aan de linkerkant biedt de begraafplaats een totaal andere aanblik: deze graven dateren uit het eerste decennium na de Tweede Wereldoorlog. Nu wordt er nog sporadisch begraven, en die enkele keer gaat het om een bijzetting in een bestaand familiegraf. De hoge grondwaterstand vormt dan een probleem, want door de keileem in de bodem kan overtollig water maar moeilijk weg.

Verroest!

De parkachtige begraafplaats is goed te belopen vanaf het centrum van de stad, en die wandeling loont beslist de moeite: je komt in een groene oase terecht waar heel wat bijzondere graven en grafmonumenten te bewonderen zijn. Een flink deel daarvan is in de afgelopen jaren fraai gerestaureerd. Er is veel werk verzet, want toen de werkgroep in 2013 begon, zag de begraafplaats er allerbelabberdst uit: modderige paden, verroeste grafhekken en de nodige gebarsten grafzerken.

Succes

De werkgroep is intussen uitgegroeid tot een stichting (de Stichting Noorderbegraafplaats Assen) en heeft, aldus voorzitter Jan Lagendijk, een geweldige relatie met de gemeente. De (circa 40) vrijwilligers doen archiefonderzoek, restaureren, beletteren en zoeken actief naar familieleden van bijzondere graven. En wat blijkt: deze zijn vaak enthousiast en graag bereid om aan de restauratie van ‘hun’ graf mee te betalen. Ook de gemeente en provincie dragen financieel bij. Vorig jaar werd een groot succes behaald toen de gemeenteraad instemde met de restauratie van de twee gietijzeren grafmonumenten (beide rijksmonument) en hiervoor een fiks bedrag toezegde.

Olga Minkema (Foto’s: Henk Pruntel.)

foto 5

Foto 5. Toegangspoort.

foto 6

Foto 6. Ook hier veel symboliek, zoals de palmtakken, de slang die in zijn eigen staart bijt en de dovende toorts.

foto 7

Foto 7. Het onderhoud van de letters – een kunst op zich.

foto 8


Foto 8. Een goed voorbeeld van ware poëzie op een oude grafsteen.
__________________________________________________________________________________

  1. 26 mei – Kunst en groen op Begraafplaats Moscowa te Arnhem

    In 1876 nam de gemeente Arnhem een nieuwe begraafplaats in gebruik; in de loop der jaren is deze uitgegroeid tot een groene oase van ruim 30 hectare. Gedenkpark Moscowa organiseert tijdens de Week van de Begraafplaats drie rondleidingen: twee natuurwandelingen waarin de diversiteit van flora en fauna centraal staan en één rondleiding ‘Kunst op de begraafplaats’.

    Sculpturen
    Met ongeveer twintig andere geïnteresseerden trotseerde ik op zaterdag 26 mei de hitte en wandelde twee uur over de begraafplaats om de kunst van Moscowa te bekijken. Enthousiast en deskundig werden wij met zijn allen gegidst.
    Moscowa herbergt monumenten die geplaatst zijn door de begraafplaats op algemene plekken, zoals de twintig sculpturen van de beeldhouwster Van Haersholte en drie grote sculpturen van cortenstaal door Huub Kortekaas. En natuurlijk ook veel kunst die vervaardigd is in opdracht van de nabestaanden op graven.

    Actief beleid
    Opmerkelijk is de inspanning die de begraafplaats zich getroost om mooie specifieke plekken (op zichtassen of onder grote bomen) uit te geven voor het plaatsen van urnengraven. Graven waaraan specifieke eisen worden gesteld: geen seriewerk, maar kunstobjecten. Inmiddels zijn her en der verspreid over de begraafplaats vele opmerkelijke sculpturen van steen, staal en glas te vinden. Er staan gedenktekens van diverse kunstenaars, onder anderen Martha Wajiop, Gerrie Grijssen, Giuseppe Lamers, Ruth Houkes, Karin van Ommeren, Lyda Dirkse en John Spek.

Natuurwandelingen
Op 31 mei en op 3 juni vinden de natuurwandelingen plaats, in samenwerking met het IVN. Zie voor alle activiteiten in Arnhem en op begraafplaatsen elders: www.weekvandebegraafplaats.nl.
Ook buiten de Week van de Begraafplaats is Moscowa een wandeling waard! In het theehuis is een boekje met een rondwandeling verkrijgbaar.

Pierre Pesch

foto 9

Foto 9. Wandelen langs graven in het groen.

foto 10

Foto 10. Een persoonlijk monument: met schelpen uit de verzameling van de overledene.

foto 11

Foto 11. Een van de beelden van Ans van Haersolte (1911-1991).

foto 12

Foto 12. Kunst en groen in evenwichtig samenspel.
__________________________________________________________________________________

4.          26 mei – Fochteloo: ‘Als aandenken van Oom Klaas…’

‘Doen we het in het Nederlands of in het Stellingwerfs?’ De koffiedrinkers joelen beschaafd maar duidelijk: ‘Stellingwerfs!!’ We zitten in het dorpshuis van Fochteloo. Niet moeilijk te vinden: er hangt een vlag van de Week van de Begraafplaats aan het hek en er staat een fikse rij degelijke fietsen bij de ingang van het Dorpshuis. Bijna alle bezoekers (ongeveer vijftig) van deze Open Dag, georganiseerd door de Stichting Begraafplaatsen Oosterwolde & Fochteloo, komen uit de buurt.

Beukenhaagpoort
Jan Koops, voorzitter van de Stichting, legt kort uit wat de stichting het afgelopen jaar aan nuttig beheers- en restauratiewerk heeft kunnen doen. Daarna lopen we een paar honderd meter het Zuideinde op. Daar ligt rechts van ons het nieuwe deel van de begraafplaats: een overzichtelijke rechthoek, met een fraai geknipte beukenhaag met poort. Pas in 1904 werd de begraafplaats geopend – er is ruimte voor 570 graven; in de driehonderd zijn er bezet.

Vlinderrots
Het tweede programmaonderdeel is de inwijding van de Vlinderrots, een gedenkteken voor onvoldragen kinderen: wie wil, kan ter herinnering aan een levenloos kind een glazen vlinder op deze zwerfkei laten plaatsen. Het idee voor zo’n rots is ontstaan naar aanleiding van de ervaring van een predikante die verschillende moeders op hun sterfbed meemaakte die tientallen jaren later over hun ‘geheim’ wilden praten, een onvoldragen baby. Ze hadden er al die jaren over moeten zwijgen en er niets over kunnen zeggen.

Sipke Tuf
Hierna vertelt Jan Koops bij ongeveer tien graven het relaas over de mens achter de steen. Zijn levendige verhalen worden af en toe goedkeurend behinnikt door het onzichtbare paard achter de beukenhaag, onder een strakblauwe hemel met een zon die de weilanden achter de begraafplaats felgroen kleurt. Ook hier geldt: de begraafplaats oogt eenvoudig, maar achter talloze stenen schuilt een bijzonder verhaal. Er liggen Ambonezen begraven, KNIL-militairen die hier na de oorlog in Indonesië in een kamp terechtkwamen. Maar ook gewoon: Sipke van Veenen (1876-1944), die een transportonderneming had, met taxi’s, en ook aan het personenvervoer per bus begon: de Fochtelooër Auto Bus Onderneming (FABO). Hij kreeg de sprekende bijnaam ‘Sipke Tuf’.

Hulp
Zo lang geleden is het allemaal nog niet en verschillende Fochtelooërs kunnen Jan ter plekke helpen aan nieuwe informatie.
Vervolgens steken we met gevaar voor eigen leven de weg over, naar het oudste deel van de begraafplaats. In 1832 werd het kerkje dat daar stond afgebroken, maar het kerkhofje is er nog. De slanke stèles, typerend voor het noorden, worden keurig bijgehouden, terwijl het gras ruim baan krijgt. Er staat bovendien nog een functionerende klokkenstoel, met twee veertiende-eeuwse klokken. Ook hier vertelt Jan Koops weer een paar verhalen – onder andere over Karst Dorprigter, wiens oom zorgde dat hij een grafsteen kreeg. (Zie www.sbof.nl voor meer verhalen!)

Stichting Nobilis
Is er iemand bang dat dit in de Week van de Begraafplaats – met als thema Tussen Kunst & Kist – niet over kunst ging? Geen nood: na de rondleiding mag iedereen terug naar het Dorpshuis om in het gebouw daarachter de nieuwe tentoonstelling van de stichting Nobilis, Centrum voor Prentkunst, te gaan bekijken, nog vóórdat die ’s middags officieel geopend zal worden. Ja, het is een prachtige combinatie van kist en kunst, hier in Ooststellingwerf. Een ontdekking wat mij betreft.

Korrie Korevaart

13

Foto 13. Inwijding van de Vlinderrots op de begraafplaats van Fochteloo.

14

Foto 14. De klokkenstoel op het oude kerkhof van Fochteloo.

15

Foto 15. Rondleider Jan Koops aan het woord.

16

Foto 16. ‘Als aandenken van OOM KLAAS.’

 

  1. 27 mei – Op Huisduinen in Den Helder – met geluidswal

    Even buiten het centrum van Den Helder ligt een wel heel oude begraafplaats: de Algemene begraafplaats Huisduinen. Hier vinden we walvisvaarders en Oostindiëvaarders, zeeslachtoffers en zeeredders, baljuws en burgemeesters, een ‘heimeid’ en een plaatselijk beroemde, laatnegentiende-eeuwse fotografe. Slachtoffers van de Holocaust worden hier herdacht, en ook de slachtoffers van de bombardementen die Den Helder in de Tweede Wereldoorlog hebben getroffen. De begraafplaats vormt zo een heel tastbare herinnering aan roemrijke én aan heel verdrietige dagen uit de geschiedenis van Huisduinen en Den Helder.

Geruimd, of toch niet helemaal?
Sommige van die, vooral verdrietige, dagen liggen nog vers in het geheugen van enkele van de deelnemers aan de rondleiding op 27 mei. Zo’n vijftien personen – jong en oud – zijn op deze heel warme dag afgekomen op de rondleiding, die plaatsvindt in het kader van de Week van de Begraafplaats. Rondleider Lex Duijvelshoff, vrijwilliger op de begraafplaats (samen met zijn vrouw Greet startte hij in 2014 het Service- en Informatiepunt), neemt ons mee. Als zoon en kleinzoon van steenhouwers is hij zo ongeveer opgegroeid op deze plek en het is dan ook niet verwonderlijk dat hij, zelf ook steenhouwer, betrokken vertelt over allerhande wetenswaardigheden. Wie had gedacht dat de stoffelijke resten van geruimde graven hier in een klein kistje in een nisje in het zand, onder het pad, aan de voet van het nieuwe graf geschoven worden?

Wat doen die nieuwe stenen daar?
De rondleiding start op de joodse begraafplaats. We dateren het oudste graf op 1827. Het vergt enig rekenwerk omdat de joodse jaartelling anders is dan de ‘onze’ (gregoriaanse). Het graf is van Louis Boas, ‘kapitein bij de infanterie, overleden aan wonden, bekomen by ’t verongelukken van zyner Majesteits schip De Wassenaar’. We vervolgen onze weg naar het veld met de oudste graven. De oudste zerk hier dateert uit 1672 en is van parlevinkster Diewer Pieters: zij schonk bij testament een kerkorgel aan Huisduinen, en vermoedelijk schonk de kerk haar een steen. Zoals vaker, geldt ook hier: wie geld had, kreeg een steen. Maar ‘al die 10.000 anderen’ liggen hier volgens zeggen ook begraven!
Wat direct opvalt op dit veld met historische graven zijn de glimmende, nieuwe grafstenen die her en der tussen de oude stenen uitsteken. Klaarblijkelijk is er een kleine handel in deze graven met eeuwigheidsrechten! Het is natuurlijk aantrekkelijk om anno nu een naaste te begraven temidden van zoveel historie, maar is het niet ook een beetje jammer van het aangezicht?

Restauratie gewenst!
Halverwege neemt Cees Rondèl de rondleiding over. Net als Lex is ook hij actief binnen het bestuur van de Stichting Afgestoft. Ze maken deel uit van een groep van zo’n zeventien vrijwilligers, die staan te trappelen om aan de restauratie van oude graven te beginnen. Om verschillende redenen komt dit vooralsnog jammergenoeg niet van de grond.
Cees neemt ons mee naar de weldadige schaduw van het parkachtige deel van de begraafplaats, begin vorige eeuw ontworpen door tuin- en landschapsarchitect Leonard Springer. De begraafplaats groeit nog altijd mee met de bevolking en recentelijk (in 2012) werd de begraafplaats uitgebreid met een islamitisch gedeelte.

Een bijzondere geluidswal
Na afloop van de rondleiding voert de wandeling ons langs de geluidswal die het verkeer van de Duinweg wat op afstand houdt. En wat blijkt, deze geluidswal – intussen deels overgroeid – is opgebouwd uit (in grove stukken gehakte) grafstenen! Er komt vast een moment, generaties na ons, dat de schatten in deze geluidswal worden herontdekt en aansporen tot onderzoek...

Deze hele Week van de Begraafplaats kun je elke middag terecht op de begraafplaats voor informatie en voor een kop koffie. Bovendien is er een kleine expositie ingericht met foto’s die tonen hoe het er vroeger aan toeging bij uitvaarten en begrafenissen.

Olga Minkema

17

Foto 17. Karakteristiek noordelijke grafmonument voor een kapitein van de koopvaardij?

18

Foto 18. Rondleiding op de joodse begraafplaats.

19

Foto 19. Gevleugelde zandloper met gekruiste dovende toorsen.

20

Foto 20. Geluidswal van oude grafstenen: object van toekomstig historisch onderzoek…

 

  1. 27 mei – Deventer, Diepenveenseweg: een funerair en ecologisch monument

De oude Deventer begraafplaats werd – toen het begraven in en rond kerken niet meer mogelijk was – in 1831 geopend op een stuk grond buiten de stadswallen, in de nabijheid van de plek die al eeuwen bekend stond als de ‘Galgenbelt’. Er werden 3.100 graven uitgezet en in 1894 vond een uitbreiding plaats tot 4.100 plaatsen. Meteen in 1831 werd een opzienerswoning gebouwd met lijkenhuis; een pand dat in 1875 ingrijpend werd verbouwd. In 1894 werd bij de uitbreiding van de begraafplaats een tweede opzienershuis erbij geplaatst. Tussen beide panden werd toen het nieuwe toegangshek tot de begraafplaats gesitueerd. Deze situatie is tot op de dag van vandaag bewaard gebleven.

Links van het middenpad bevindt zich het oude gedeelte en rechts de uitbreiding van 1894. In de eerste periode werden de zerken strak aan elkaar gesloten, zonder tussenpad, als betrof het een kerkvloer. Pas na 1900 werden dwarspaden aangelegd en verkreeg de begraafplaats een parkachtig karakter.

Sluiting: verval en behoud

In 1918 werd de begraafplaats gesloten; tot dat moment vonden er in totaal ca. 35.000 bijzettingen plaats. De begraafplaats raakte geheel overwoekerd en kreeg daardoor een bospark-achtig aanzien. Gelukkig kwam tegen het einde van de twintigste eeuw de begraafplaats weer meer in de aandacht: de Stichting Oude begraafplaatsen Deventer (SOBD) werd opgericht (in 1992) en deze houdt zich tot op de dag van vandaag bezig met het behoud van historisch waardevolle graven en bewaarplaatsen in en rond Deventer. De SOBD treedt op als beheerder van de begraafplaats. Belangrijk voor het behoud van dit funeraire erfgoed is ook de aanwijzing in 1999 van de hele begraafplaats (incl. grafmonumenten en bebouwing) tot Rijksmonument.

Deventer kunst en wetenschap in de negentiende eeuw

Ter gelegenheid van de Week van de Begraafplaats ontvingen enthousiaste vrijwilligers van de SOBD belangstellenden voor een rondleiding (op zaterdag 26 en zondag 27 mei). Rondleider Ted van Leeuwen (bestuurslid van de SOBD) sloot aan bij het thema kunst en besteedde daarom vooral aandacht aan graven van bekende personen op het gebied van kunsten en wetenschappen: onder anderen D.Ph. Hissink (1832-1866, tekenmeester en schilder), familie Van de Cop (goud- en zilversmeden), Popko van Groningen (1882-1888, houtgraveur, schilder en tekenaar), Hendrik Gerrit Bokhorst (1830-1981, schilder), L.A.J. Burgersdijk (1828-1900, vertaler van onder anderen Shakespeare), C.A. Brandts Buys (1812-1890, organist en componist), G. Korteling (1809-1888, schilder uit een bekende Deventer schildersfamilie), familie Dèr Mouw (ouders van de dichter Johan Andreas dèr Mouw). Alles bij elkaar een mooie staalkaart van het culturele leven in het negentiende-eeuwse Deventer.

Grafbehoud en ecologisch groenbeheer

Ook het beheer van de begraafplaats kwam uitgebreid aan de orde. De begraafplaats wordt ecologisch beheerd. Voor dit beheer werken de vrijwilligers van de SOBD nauw samen met de gemeente Deventer. Het groen heeft zich in de loop der jaren ontwikkeld tot een imposant bospark. Enkele bomen dateren nog uit de eerste aanleg. Op een aantal plekken heeft het groen de zerken verdrongen of beschadigd. Waar en wanneer worden zerken aan hun lot overgelaten in het kader van het ecologisch beheer en waar worden zij deskundig gerestaureerd? De stichting zet zich ervoor in om beide aspecten tot hun recht te laten komen en dat leidt vaak tot intensieve discussies.

Daartoe op het idee gebracht door een artikel over mossen op begraafplaatsen in Terebinth 2016-3, zal hier binnenkort een inventarisatie van mossen en korstmossen plaatsvinden.

Gesloten, maar toch geopend

Wil je deze inmiddels honderd jaar gesloten begraafplaats bezoeken? Het hek staat dagelijks open tussen 9.00 en 16.00 uur; je kunt rustig ronddwalen op deze fraaie, groene en sfeervolle begraafplaats. Vrijwilligers van de SOBD geven regelmatig rondleidingen, onder andere op Open Monumentendag. Raadpleeg de website of neem contact op met secretariaat van de SOBD: http://www.sobd.org/ (in opbouw).

Pierre Pesch

21

Foto 21. Een boswandeling of Week van de Begraafplaats?

22

Foto 22. Ecologisch beheer in beeld.

23

Foto 23. Natuur en graven: het is soms dringen om ruimte.

24

Foto 24. Deze begraafplaats wordt zorgvuldig beheerd.

  1. 7. 29 mei – Kunst op Maria Rust

    Nelly maakte de foto’s en zette de koffie in het nieuwe keukentje. De Japen hadden, met de andere leden van de werkgroep Maria Rust, al hun best gedaan op de aanblik van de begraafplaats: alles zag er verzorgd uit en de bloemen bloeiden flink. Toon beantwoordde de vragen van de bezoekers over hun familie met behulp van zijn database. Kortom, de werkgroep Maria Rust had het deze dinsdag druk met de Week van de Begraafplaats.

Zonnig

Dat leverde zonnige plaatjes op. Vanwege de warmte vond de presentatie van het verhaal over de kunst op Maria Rust dan ook niet binnen plaats. De bezoekers liepen mee met Korrie, die stilstond bij een aantal graven die iets met kunst – het thema van de Week van de Begraafplaats is Tussen Kunst & Kist – te maken hebben. En dat is meer dan je op het eerste gezicht denkt.

Kunstenaars

Zelfs op Maria Rust komen we graven van kunstenaars tegen. Aart Lourens van den Haspel (1880-1952) was huisschilder, maar hij schilderde ook talloze schilderijen – die nóg bij menigeen in de huiskamer hangen. En dat geldt zeker voor het werk van Maria Vlielander Hein (1879-1955), die nationaal bekend is als iemand die zich toelegde op stillevens met fruit en bloemen. Zij ligt op Maria Rust begraven, net als hoofdonderwijzer Leendert Goudswaard, die gedichten en een roman schreef.

Architectuur

Soms heeft ook de vorm van een graf met kunst te maken, of met een stroming in de geschiedenis van de architectuur. De grafstenen met blokjes, bollen en strakke lijnen doen aan de Nieuwe Zakelijkheid denken (jaren dertig), het tegeltjesgraf van Pothof heeft iets van de Art Deco en het grafmonument van de familie Trouw is neogotisch van vorm.

Symboliek

Symbolen zijn niet per definitie kunst, maar als je ze als versiering ziet, dan hebben ze toch minstens iets kunstzinnigs. En symbolen (de zandloper, de vlinder, de geknakte roos etc.) zijn er op Maria Rust genoeg te vinden. Veel bezoekers die op 29 mei langskwamen, kennen Maria Rust al – des te leuker dat ook die weer iets nieuws ontdekten, want al die takken met hun betekenis had nog niet iedereen opgemerkt…

Het verhaal achter de takken op de graven op Maria Rust is te vinden in de Week van de Begraafplaats-Krant: zie ook de website van de Week van de Begraafplaats, onder de informatie voor deelnemende begraafplaatsen.

Korrie Korevaart

25

Foto 25. Toegangshek met vlag.

26

Foto 26. Aan de koffie.

27

Foto 27. Lijfbladen.

28

Foto 28. Lauriertak.
­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­__________________________________________________________________________________

  1. 30 mei – Concert en kunst op R.K. Begraafplaats Buitenveldert

Met de uitvoering van de Mis van Martin in de kapel, leverde de R.K. Begraafplaats Buitenveldert gisteravond een bijzondere bijdrage aan de Week van de Begraafplaats. Daarnaast is er op deze begraafplaats het nodige aan kunst te zien.

Mis van Martin

De Frank Théodore Martin (1890-1974) wordt beschouwd als een van de belangrijkste Zwitserse componisten van de twintigste eeuw. Vanaf 1946 tot aan zijn dood woonde hij echter in Nederland, aanvankelijk in Amsterdam, later in Naarden, waar hij ook overleed. Hij werd in Genève begraven.

In 1922 schreef hij een mis, maar deze werd pas in 1963 voor het eerst uitgevoerd. Aanvankelijk vond hij geen koor goed genoeg om het uit te voeren. Belangrijker was vermoedelijk dat hij dit meesterwerk beschouwde als zijn persoonlijke geloofsbelijdenis die niet voor andermans oren bestemd was. Zoals hij zelf zei: ‘Ik vond het een zaak tussen God en mijzelf.’

Het indrukwekkende stuk werd gisteravond uitgevoerd door het Amsterdams Studentenkoor onder leiding van Servaes Schreuder (foto tijdens repetitie). Het was de eerste keer dat het koor dit a capella gezongen stuk uitvoerde. Dat de uitvoering geslaagd was, bleek uit het dankbare applaus na afloop.

Volgens Schreuder moet eigenlijk elk koor dit moeilijke stuk voor ‘dubbelkoor’ een keer uitgevoerd hebben. Op 22 en 23 juni zal het koor deze bijzondere mis elders in Amsterdam nogmaals uitvoeren (zie www.studentenkooramsterdam.nl).

Kunst

Behalve deze bijzondere kunstbijdrage aan de Week van de Begraafplaats was er gisteren ook nog ‘open huis’ op de begraafplaats. Speciaal voor de gelegenheid van het thema Tussen Kunst & Kist, werd een mooi uitgevoerd en handzaam boekje vervaardigd getiteld Langs kunstwerken op onze begraafplaats. Hierin worden 33 grotere en kleinere op graven aanwezig kunstwerken besproken. In haar woord vooraf vertelt de directeur van de begraafplaats, Anja Vink, dat de beschrijvingen van de kunst afkomstig zijn van de rechthebbenden op de graven waarop ze aangebracht zijn. Het geeft het boekje een extra dimensie. Met dit boekje in de hand over de begraafplaats lopen, is mede hierdoor dan ook een bijzondere ervaring.

De R.-K. Begraafplaats Buitenveldert leverde zo een aantal originele bijdragen aan deze Week van de Begraafplaats.

Bert Lever

29

Foto 29. Repetitie uitvoering Mis van Martin.

30

Foto 30. Grafkunstwerk van Pim Wever.

31

Foto 31. Grafkunstwerk gemaakt door een familielid van de overledene.

32

Foto 32. Kunstwerk van Pjotr Müller op graf.

 

  1. 30 mei – Verhalen op de begraafplaats te Muiderberg

    Zo’n vijfentwintig enthousiaste buurtgenoten kwamen woensdagavond 30 mei af op de wandeling over de Algemene Begraafplaats Muiderberg. In reactie op een schriftelijke uitnodiging, persoonlijk door de rondleider in de brievenbus geworpen, grepen zij de kans om meer te weten te komen over deze dodenakker, waar zij zo vaak langslopen of die zij nog kennen van vroeger. Er kwamen dan ook vele verhalen los.

    Na de kerkvloer…
    Rondleider Anton Steller, verantwoordelijk voor de begraafplaatsen van de gemeente Gooise Meren, wist niet minder enthousiast eveneens boeiende verhalen te vertellen. De begraafplaats werd in de late achttiende eeuw gesticht door een Amsterdamse zadelmaker om een fatsoenlijke laatste rustplaats te creëren voor Amsterdammers die de kerkvloer niet meer als zodanig beschouwden.

    Bekende personen
    Steller liep met ons langs het majestueuze graf van reder Groen van Waarder (met obelisk en twee levensgrote marmeren honden, een rijksmonument), langs dat van de musicus Heinze, de vooruitstrevende medici vader en zoon Tilanus (oprichters van de EHBO), het graf van Doeff (gouverneur van Decima in Japan, die deze factorij in de Franse Tijd voor Nederland wist te behouden), de voortvarende burgemeester Den Tex en de dichter Helmers. Bij het graf van schrijver Justus van Maurik citeerde hij een passage uit diens werk.

    Wijzer
    Ondertussen wees hij op velerlei grafsymboliek zoals de omgekeerde toorts (verwijzend naar het uitgedoofde leven), de staartbijtende slang (eeuwigheid) en de achtpuntige ster (verbinding tussen hemel en aarde). Veel wijzer dan toen wij arriveerden, namen we na nog een drankje pas ver na acht uur afscheid van deze bijzondere plek.

    Margriet de Roever

 33

Foto 33. Rondleider Anton Steller vertelt over het graf van reder Groen van Waarder.

 34

Foto 34. Dieren op de begraafplaats: het thema voor de Week van de Begraafplaats in 2019?

35

Foto 35. Bij het graf van de musicus Heinze.

36


Foto 36. Geen uitleg was onze gids te veel!


__________________________________________________________________________________

10.         30 mei – Oud Eik en Duinen: graven van kunstenaars en andere markante personen

Bij het betreden van begraafplaats Oud Eik en Duinen in Den Haag wordt tijdens de Week van de Begraafplaats meteen ieders aandacht getrokken door een kunstobject. Achter de ramen van het poortgebouw is een kleurig beschilderde kist geëxposeerd; versierd met vogels die op de begraafplaats zijn gespot. De kist is beschilderd door Caro Rambonet, een kunstenaar die heel wat meer toegepaste kunst in haar portfolio heeft. Ontwerpen voor stoelen, tafels en spiegels, die gebruiksvoorwerp en tegelijkertijd kunstobject zijn. Even verderop bloeit – als op een schilderij – een fraaie geelwortelboom. Deze boom is op woensdag 30 mei het startpunt voor de kunstenaarsrondleiding over Oud Eik en Duinen.

Problematiek
Begraafplaatsbeheerder Erasmus Laurentius leidt ons (ruim twintig geïnteresseerden) in twee uur rond. Hij toont niet alleen een fraaie selectie van graven van kunstenaars (met name van schilders), maar schetst ook een helder beeld van de problematiek waarvoor de beheerder van een monumentale begraafplaats zich geplaatst ziet. Van de in de rondleiding opgenomen graven van kunstenaars zou een aantal in praktijk geruimd kunnen worden; maar dat wil Laurentius bij graven van bekende kunstenaars en andere markante personen toch zoveel mogelijk voorkomen. En het is duidelijk dat alle aanwezigen hiermee van harte instemmen.

Graven van kunstenaars
De kunstenaarsgraven variëren sterk qua uitvoering. Van de simpele vermelding ‘Mesdag’ op een platte zerk voor de schilder Hendrik Willem Mesdag (1831-1915) tot een fraaie sculptuur vervaardigd door de beeldhouwer Toon Dupuis (1877-1937) voor zijn eigen graf.
De kunstenaarsgraven op Oud Eik en Duinen vormen onder meer een encyclopedie in steen van de Haagse School. Zo voert de rondleiding ons langs: Pieter Stortenbeker (1828-1898), Louis Apon (1850-1936), Willem Maris (1844-1910) en Bernard Blommers (1845-1914). Andere kunstenaars die wij passeren, zijn onder anderen: Andreas Schelfhout (1787-1870) en Susanne (Suze) Bisschop-Robertson (1855-1922), een van de kunstenaressen die deel uitmaakte van de Amsterdamse Joffers.

Graven van markante Nederlanders
De nadruk van de rondleiding ligt op graven van beeldende kunstenaars. Maar enkele andere markante plekken wil Laurentius ons niet onthouden: wij zien de laatste rustplaats van de schrijvers Menno ter Braak (1902-1940), Ferdinand Bordewijk (1884-1965), Louis Couperus (1863-1923) en van de SDAP/PvdA-politicus en oud-premier Willem Drees (1886-1988). Het graf van de grondlegger van de Nederlandse kleinkunst, Jean-Louis Pisuisse (1880-1927), maakt weer eens duidelijk wat de betrokkenheid van nabestaanden te weeg kan brengen. Pisuisse werd in 1927 na de tragische moord op hem en zijn (derde) echtgenote Jennie Gilliams samen met haar begraven op Oud Eik en Duinen. Maar op 27 maart 1928 werd Jenny alweer uit het graf van Pisuisse verwijderd ten gevolge van een meningsverschil tussen de families Pisuisse en Gilliams. Zij werd herbegraven in een nieuw graf meteen naast het graf van Pisuisse. In 1970 verwierf de actrice en tweede echtgenote van Pisuisse, Fie Carelsen (1890-1975), het eigendomsrecht. Conform haar testament werd zij na haar overlijden in 1975 bijgezet in het graf van haar gewezen echtgenoot.

Informatie
Het is duidelijk: de graven op Oud Eik en Duinen kunnen veel verhalen vertellen. Ook buiten de Week van de Begraafplaats worden er regelmatig rondleidingen verzorgd. En op de site kun je twee rondwandelingen langs graven van bekende personen downloaden.

Pierre Pesch

37

Foto 37. Een zonnig startpunt: onder de bloeiende geelwortelboom.

38

Foto 38. Oude grafkelders op Oud Eik en Duinen.

39


Foto 39. Een eenvoudige zerk op het familiegraf waarin Hendrik Willem Mesdag is bijgezet.

40

Foto 40. Een beeld van Toon Dupuis siert diens eigen graf.

 

  1. 1 juni – De begraafplaats van Oldeberkoop – een waardige gedenkplek

Op doorreis gisteren stapten we uit bij de begraafplaats van Oldeberkoop. De Stichting Begraafplaatsen Oldeberkoop en Nijeberkoop doet dit jaar voor het eerst mee aan de Week van de Begraafplaats. De week vormt aanleiding voor het geven van rondleidingen, vragenuurtjes, én voor het organiseren van een foto- en gedichtenwedstrijd! Komende zondagmiddag worden de prijswinnaars bekendgemaakt.

Goed verzorgd

We bezoeken de begraafplaats van Oldeberkoop op een moment dat het rustig is. Vandaag vinden geen activiteiten plaats. Wat opvalt is dat de begraafplaats er goed verzorgd uitziet. De stichting nam in 2011 de rechten en plichten voor de begraafplaatsen over van de kerkvoogdij van de PKN en voert haar taak zo te zien zorgvuldig uit. Langs de achterzijde zijn een beukenhaag en een rode treurbeuk aangeplant. Er is een handig plekje met gieters en wat tuingereedschap en een overdekt zitje. Daar bekijken we de inzendingen van de wedstrijd, sommige heel persoonlijk.

Gedenkboom

Links vinden we veel oudere graven, waaronder, opvallend, de grafkelder van de familie Willinge Prins. Op het nieuwe deel van de begraafplaats staat een gedenkboom, herdenkingsmonument voor te vroeg geboren, levenloze baby’s. Op de website van de stichting lezen we er iets meer over. De boom is gemaakt van cortenstaal, de vruchten van porselein. De boom symboliseert de familiestamboom. De witte porseleinen vruchten zijn kwetsbaar en sterk tegelijk en symboliseren daarmee de breekbaarheid van pril leven en de kracht om toch door te gaan. De gedenkboom is ontstaan uit een idee van bestuurslid Robert Froger in samenwerking met Karavaan, het samenwerkingsverband van de kunstenaars Peter Hiemstra en Henk Slomp.

Herdenken

We verlaten de begraafplaats weer door het fraaie smeedijzeren toegangshek. Dit bevat meerdere grafsymbolen, met aan weerszijden twee prachtige vlinders. Net buiten de begraafplaats staat een nieuw herdenkingsmonument, symbool voor vrede, vrijheid en verdraagzaamheid. Jaarlijks worden hier op 4 mei de doden herdacht.

Jammer genoeg hadden we geen tijd om naar het kerkhof (zonder kerk, maar met klokkenstoel) van Nijeberkoop te gaan. We hebben dus een mooie reden om nog eens terug te komen in Ooststellingwerf!


Olga Minkema

41

Foto 41. Grafkelder van de familie Willinge Prins.

42

Foto 42. Gedenkboom voor levenloze baby’s.

43

Foto 43. De resultaten van de foto- en gedichtenwedstrijd.

44

Foto 44. Prachtige vlinder op het toegangshek.
__________________________________________________________________________________

  1. 2 juni – Algemene Begraafplaats Zandvoort honderd jaar: 1918-2018

De beheerder schat dat er 150 bezoekers kwamen bij de viering van het honderdjarig bestaan van de Algemene Begraafplaats in Zandvoort, op zaterdag 2 juni. Er is dan ook veel te zien en te beleven: de burgmeester wijdt om 11.15 uur de nieuwe waterval in, er zijn twee cultuurhistorische rondleidingen, drie gerestaureerde graftrommels, een tentoonstelling over verzetsstrijder Wim Gertenbach, met in de kleine aula ook nog gedenktekens en dierenkistjes. (Een apart deel van de begraafplaats is ingericht als dierenbegraafplaats.)

Marcella

Voor mij begint het al in de bus, waar een andere bezoeker zich over mij ontfermt en meeloopt naar de begraafplaats aan de Tollensstraat. Onderweg word ik ingewijd in de Zandvoortse bijnamen en Henks betrokkenheid bij deze begraafplaats, waar zijn ‘stilgeboren’ dochtertje ligt begraven. Uit zijn verhaal en uit wat gids Christien Kemp tijdens de rondleiding vertelt, komt het beeld naar voren van een plek die stevig is ingebed in de geschiedenis van het dorp.

Zandvoort zelf

‘Je loopt hier als het ware in Zandvoort zelf’, typeert de gids – ook lid van de begraafplaatscommissie – de situatie treffend. Bij elke foto die ze laat zien bij een twintigtal grafmonumenten, klinkt er een herkennend gemompel van haar toehoorders. Zo passeren we de graven van diverse notabelen, oorlogsslachtoffers en vissers. Want ook dit dorp, net als Katwijk, is getekend door zijn band met de zee. De rol die de Werklieden Vereniging Onderling Hulpbetoon Zandvoort in de geschiedenis van de begraafplaats speelde, is nog steeds van belang: OHZ ondersteunde, bijvoorbeeld, de weduwen van de vissers, maar heeft ook financieel bijgedragen aan de restauratie van een aantal grafmonumenten.

Begraafplaatscommissie

De begraafplaats heeft een actieve commissie die de tentoonstellingen voor deze dag heeft geregeld, net als de rondleidingen en heeft bovendien gezorgd voor een boekje over de geschiedenis van deze begraafplaats. De commissie doet historisch onderzoek en is een gewaardeerd aanspreekpunt voor de beheerder. Ook houdt de commissie in de gaten wat de cultuurhistorische waarde van te ruimen graven is en of ze in aanmerking komen voor instandhouding.

Slang

Links van de ingang, naast de nieuwe waterval, prijkt nu ook een fraai gedenkteken met het wapen van Zandvoort (drie vissen) erop, en een slang die zich bevallig om een strandpaal (?) wikkelt. Helaas moet de steenhouwer nog even nadenken over de betekenis van de slang op dit gedenkteken, zijn cadeau aan de jarige begraafplaats. Hij kiest vast voor de verwijzing naar de sterfelijkheid…

Korrie Korevaart

45

Foto 45. Nieuwe waterval met vijver en (rechtsvoor) gedenksteen.

46

Foto 46. Kleine expositie met informatie over verzetsstrijder Wim Gertenbach.

47

Foto 47. Drie gerestaureerde graftrommels.

48

Foto 48. Grafmonument van Jan Kerkman, roeier van de reddingboot.


­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­

  1. 2 juni – Oude Algemene Begraafplaats in Driebergen: een verborgen verrassing

Aan de winkelstraat De Traaij ligt, ietwat verborgen, een oude begraafplaats vol Driebergse geschiedenis. De vlag van de Week van de Begraafplaats bevestigt dat we goed zitten. ‘Zalig zijn de dooden die in den Heere sterven’ lezen we boven de poort, waar we enthousiast worden verwelkomd door enkele vrijwilligers die ons meteen een rondleiding aanbieden. We bekijken eerst het kleine maar fijne museumpje in het poortgebouw (elke zaterdagmiddag geopend). Tot onze verrassing hangt daar een reeks portretten van een aanzienlijk aantal van de hier begravenen! Ook het begraafregister ligt er ter inzage.

Natuurlijk verval

Dan wandelen we de begraafplaats op, die zich kenmerkt door natuurlijk verval met hier en daar aandacht voor behoud en restauratie. Het geheel oogt uitermate sfeervol en het is dan ook niet verwonderlijk dat een buurtbewoner hier gewoon lekker zijn hondje uitlaat. In het oog springen de familiegraven van oud-burgemeesters en bankiersfamilies. De rondleider troont ons echter eerst mee naar de twee bekendste graven: dat van evangelist Johannes de Heer en dat van Wulfert Floor. Het graf van deze laatste is met stip het meest bezochte graf op de begraafplaats.

Een kleine bedevaart?

Driebergenaar Wulfert Floor (1818-1876) was landbouwer en lekenprediker (‘oefenaar’). De deel van zijn boerderij was de plek waar hij korte toespraken hield voor gelijkgestemden. Deze ‘oefeningen’ worden ook vandaag de dag nog altijd gelezen, vooral in bevindelijk gereformeerde kring. Jaarlijks bezoeken, rond zijn geboortedag, heel wat mensen (‘zelfs helemaal uit Zeeland’) zijn graf. Dat was tot voor kort slecht vindbaar, vertelt de rondleider. Wulfert wilde volgens zeggen eenvoudig (en anoniem) begraven worden, temidden van zijn familie. Bij zijn graf stond enkel een paaltje met grafnummer, maar nu prijkt er toch een naambordje. Wellicht niet geheel conform Wulferts laatste wens...

Stichting Vroeger en Nu

De begraafplaats werd in 1860 in gebruik genomen en in 1970 gesloten. Voor de aanleg van een naastgelegen straat werd in 1950 het gedeelte met de armen- en huurgraven geruimd. Bijzonder is dat, hoewel de begraafplaats reeds gesloten was, in 1994 toestemming werd gegeven om de urn van VVD-politicus Molly Geertsema bij te zetten in de grafkelder van de familie. Sinds 2011 is deze mogelijkheid officieel opgenomen in de beheersverordening.

De begraafplaats wordt beheerd door de Stichting Vroeger en Nu, die de begraafplaats pacht van de gemeente. Inkomsten worden verkregen via donateurs, uit giften en uit de opbrengst van de snuffelmarkt die twee per jaar wordt gehouden.

Epiloog

Na afloop van dit aangename bezoek met dito ontvangst drinken we een glas op een terras aan de winkelstraat. We zien een Staphorster vrouw in klederdracht met familie. We durven het bijna niet te hopen, maar zouden zij hier, vandaag, speciaal zijn gekomen voor het graf van Wulfert Floor?


Olga Minkema en Henk Pruntel

49

Foto 49. Toegang met poortgebouw.

50


Foto 50. Glorierijk verval.

51

Foto 51. Met detail: het gedenkteken voor lekenprediker Wulfert Floor.

52

Foto 52. Hondje Céline, strak aan de lijn…


__________________________________________________________________________________

  1. 14. 3 juni – Joodse Begraafplaats Overveen

    Net als vorige week zondag, was ook vandaag de Joodse Begraafplaats in Overveen weer voor belangstellenden geopend. De begraafplaats was gemakkelijk te vinden; een tafel met informatie waarbij de vlag van de Week van de Begraafplaats als tafelkleed diende, stond bij de ingang. Bezoekers werden er hartelijk welkom geheten.

Rondleiding

Vanmiddag verzorgde Joan Patijn een zo ongeveer permanente rondleiding. Met een klein groepje belangstellenden trok zij over de oude begraafplaats. Zo nu en dan haakten nieuw aangekomenen aan en gingen anderen weer huns weegs. Moeiteloos begon onze gids soms weer gewoon opnieuw. De van samenstelling telkens wisselende groep deed nooit een tevergeefs beroep op de kennis van de rondleidster. Telkens was er weer nieuwe informatie.

Geschiedenis

De begraafplaats werd in 1797 gesticht als gevolg van een afscheiding die had plaatsgevonden binnen de Hoogduitse joodse gemeente in Amsterdam, die in die tijd zijn doden (vooral) op de Begraafplaats Zeeburg in Amsterdam en te Muiderberg begroef. Een aantal leden van de gemeente was gegrepen door de idealen van de Franse Revolutie. Dat werd niet gewaardeerd en ze scheidden zich af. Hun eigen begraafplaats stichtten ze vervolgens in Overveen. Die afscheiding heeft overigens niet lang geduurd. Onder Koning Lodewijk Napoleon, die al die afgesplitste kerkgenootschappen maar niks vond, vond in 1808 al weer een hereniging met de Amsterdamse gemeente plaats. En sindsdien valt deze begraafplaats in Overveen onder de Hoogduitse joodse gemeente van Amsterdam.

Kenmerkend is de ruim twee meter hoge muur om de begraafplaats, een relict uit 1805 toen lokale jongelui schade aan de – nog maar weinige – graven aanrichtten. De muur moest dit verder voorkomen.

Beheerstichting

De begraafplaats werd langdurig verwaarloosd, het dak van het metaheerhuisje, waar de rituele reiniging voorafgaande aan de begrafenis plaatsvindt, stortte bijvoorbeeld in. De lasten voor het beheer waren voor de joodse gemeente in Amsterdam te hoog. De in 2000 op initiatief van de vereniging Ons Bloemendaal opgerichte Stichting tot Instandhouding van de Joodse Begraafplaats te Overveen bood uitkomst. Sindsdien bekommert een groep mensen zich om deze intieme en lommerrijke begraafplaats. Met subsidie werd onder meer ook het metaheerhuisje hersteld en de muur rond de begraafplaats voor verval behoed. Inmiddels is de hele begraafplaats een rijksmonument.

De rondleidster van vanmiddag, Joan Patijn, is secretaris van het stichtingsbestuur.

Graven

Op de begraafplaats liggen 220 mensen begraven. Tot de bekendsten behoren A.C. (Abraham Carel) Wertheim (1832-1897) en mr. Lodewijk Ernst Visser (1871-1942).

Wertheim was een eertijds invloedrijk bankier en politicus. Hij steunde ook nogal wat goede doelen. Naar hem werd in Amsterdam het Wertheimpark genoemd. In dit park staat een monument waarop zijn portret is aangebracht. In dit park is ook het bekende Auschwitz-monument met de gebroken spiegels van Jan Wolkers te vinden.

Visser was president van de Hoge Raad. Tijdens de eerste oorlogsjaren was hij voorzitter van de Joodse Coördinatie Commissie, waarin joodse organisaties samenwerkten. De commissie werd in oktober 1941 door de Duitsers opgeheven. Visser kwam onder meer ook op voor de belangen van joodse mannen die in 1941 opgepakt werden tijdens razzia’s. Hij overleed onverwacht in februari 1942. In Amsterdam werd het Mr. Visserplein naar hem genoemd.

Bezoek

Net als de vorige week, bezochten vanmiddag enkele tientallen mensen deze bijzondere begraafplaats. Ze hebben er veel kunnen leren.


Bert Lever

 53

Foto 53. Welkomsttafel, met vlag gedekt.

54

Foto 54. De begraafplaats, omgeven door hoge muur.

55

Foto 55. Metaheerhuisje.

56

Foto 56. Graf van A.C. Wertheim.
__________________________________________________________________________________

 

15.   Voor én na de Week van de Begraafplaats

Maastricht, Algemene begraafplaats Tongerseweg: een begraafplaats als beeldentuin

Enkele weken geleden bezocht ik in Maastricht de begraafplaats aan de Tongerseweg: een begraafplaats met opvallend veel keramische grafmonumenten en beeldhouwwerk ontworpen door een keur van Maastrichtse beeldhouwers/kunstenaars. Een rondgang over deze Maastrichtse begraafplaats sluit mooi aan bij het thema van de Week van de Begraafplaats 2018, zoals die afgelopen week plaatsvond: Tussen Kunst & Kist.

Geschiedenis van de begraafplaats

In 1809 koopt de gemeente Maastricht van diverse particulieren grond aan de nieuwe steenweg (Tongerseweg) voor de aanleg van een begraafplaats; in 1811 kan de burgemeester aan de gemeenteraad meedelen dat het terrein voor begravingen in gereedheid is gebracht en vanaf 1812 tot op heden is de nieuwe begraafplaats in gebruik. Meteen achter het poortgebouw lag een smalle strook gereserveerd voor de lutheranen en de gereformeerden, en door een haag ervan gescheiden volgde dan het katholieke deel. Ten noorden van deze begraafplaats werd een ommuurde joodse begraafplaats gesitueerd. De begraafplaats werd drie maal uitgebreid: in 1857 (ontwerp door architect Johannes Grégoire van den Bergh met rond plein waarop in 1885 de grote grafkapel werd gerealiseerd), in 1910 (ontwerp door landschapsarchitect Lieven Roseels met drie nieuwe ronde erepleinen en met veel aandacht voor de beplanting) en in 1956 (ontwerp door stadsarchitect Frans Dingemans omzoomd met een hoge taxushaag). Voor een Nederlandse begraafplaats bevat de Tongerseweg veel grote pontificale oudere grafmonumenten. Zo wordt de grafkelder van Ridder Hubert de Stuers op het midden van een van de ronde pleinen gedomineerd door een hardstenen obelisk, die in 1996 tot rijksmonument is verklaard. Een van de in deze kelder bijgezette familieleden is zoon jonkheer Victor de Stuers, die geldt als de ‘vader’ van de Monumentenzorg in Nederland.

Een staalkaart van Maastrichtse kunstenaars

Een van de bekendste Maastrichtse beeldhouwers is Charles Vos (1888-1954); van hem staan ruim twintig beeldhouwwerken op de begraafplaats. En het beeld op zijn eigen graf is een uitvergroting van een door hem zelf vervaardigd ontwerp. Ook de graven van enkele andere beeldhouwers worden gesierd door werk van eigen hand: Gilbert de Bontridder (1944-1996), Jef Courtens (1923-2009) en Hans Bartelet (1948-2007). En van meer dan tien andere bekende Limburgse beeldhouwers zijn er grafmonumenten aan de Tongerseweg te vinden. Het zijn overigens niet alleen Maastrichtse kunstenaars die met hun werk op deze begraafplaats vertegenwoordigd zijn. Op het graf van de architect Alphons Boosten (1893-1951) staat een bronzen kruis van de Belgische beeldhouwer Oscar Jespers (1887-1970), die van 1948-1957 ook nog eens als hoogleraar verbonden was aan de Jan van Eyk Academie te Maastricht.

Stad van keramiek

Opmerkelijk is het grote aantal keramische grafmonumenten. Maastricht als centrum voor de keramische industrie telde heel wat vooraanstaande kunstenaars die als ontwerpers aan deze fabrieken (met name De Sphinx) waren verbonden. En zo treffen wij keramiek aan van Edmond Bellefroid (1893-1971), Pierre Daems (1911-1982) en ook van de reeds genoemde beeldhouwer Charles Vos. De twee grafmonumenten die deze vervaardigde van bruingeglazuurde keramiek voor de graven van zijn collega-kunstenaar Edmond Bellefroid en van diens ouders markeren niet alleen een van de mooiste punten van de begraafplaats, maar vormen ook een hoogtepunt in het werk van Charles Vos. Aan het einde van de vorige eeuw raakten de beelden zwaar beschadigd; inmiddels zijn ze deskundig gerestaureerd.

Beheer en vernieuwing

Stichting De Tongerse Hof zet zich in voor het behoud van bedreigde grafmonumenten op de gemeentelijke begraafplaats. De stichting laat belangrijke grafmonumenten restaureren als blijkt dat er geen nabestaanden meer voor kunnen zorgen. Het is overigens op de begraafplaats mogelijk om monumentale begraven her te gebruiken. De gemeente Maastricht werkt momenteel plannen uit om de begraafplaats op te knappen en om andere vormen van rouw en gedenken mogelijk te maken. Hiervoor heeft het stadsbestuur ca. 1.000.0000 Euro beschikbaar gesteld.


Informatie
Bij het tweehonderdjarig bestaan, in 2012, verscheen de gids Als de stemmen zwijgen, spreken de stenen. Gids voor de algemene begraafplaats van Maastricht (1812-2012) door Servé Minis (tekst) en Jim Evelein (foto’s). Dit boek is niet alleen een voortreffelijke gids langs de monumentale graven, maar bevat ook een gedegen inleiding en goede registers. Het was deze gids die mij langs de kunst op de Tongerseweg heeft geleid.

Pierre Pesch

57

Foto 57. Graf van Charles Vos, met beeld naar eigen ontwerp.

58

Foto 58. Grafmonument: ontwerp van Piet Kilaars.

59

Foto 59. Graf van Edmond Bellefroid, ontworpen door Charles Vos.

60

Foto 60. Zicht op het familiegraf De Stuers met obelisk.